Bruliony Bernharda Schmida

W kolekcji dokumentacji historycznej w Dziale Historii przechowywanych jest pięć interesujących zabytków związanych z ostatnim przedwojennym konserwatorem zamku malborskiego, Bernhardem Schmidem. Są to zarówno notatniki, szkicowniki, jak i zbiory listów do i od rodziny.

Dwa poszyty stanowią historię młodzieńczego życia Bernharda, kiedy uczył się w kołobrzeskim gimnazjum i w pierwszym roku na studiach w Berlinie. To listy i kartki pocztowe datowane są na okres od połowy lat 70. XIX wieku do 1891 roku. 

1) Zbiór listów Bernharda do rodziców „Briefe von Bernhard 25 Sept. 1890 – 20. Aug 1891.” (ryc. 1-2)

Poszyt w tekturowej introligatorskiej oprawie, wewnątrz 33 listy i 28 kartek pocztowych, które pisane były tuszem, atramentem i ołówkiem.

Zespół rozpoczyna się kartką pocztową ostemplowaną 4 września 1890 roku w wagonie pocztowym pociągu nr 4 z Tczewa do Ejtkun. Jej adresatem był major Schmid w Kołobrzegu, ojciec Bernharda. Następny jest już wysłany z Królewca 25 września tegoż roku list do rodziców po przybyciu na kwaterę u wuja Ernsta. Był to taki trochę studyjny, a przede wszystkim rodzinny wyjazd do metropolii na wschodzie przed rozpoczęciem studiów.

W kolejnych listach autor opisuje miasto i jego architekturę. Jeździ na wycieczki w okolice, m.in. na Sambię, skąd na wysłanej z poczty kolejowej kartce pocztowej opracował ołówkiem rysunek latarni morskiej w Piławie i zamek Lochstedt oraz pociąg, którym się przemieszczał. W październiku nastąpiła wycieczka do Morąga na parę dni.

Następna porcja listów pisanych od kwietnia 1891 roku, już z Berlina (Charlottenburg), ze stancji przy ulicy Kurfürstenstr. 99. W liście do matki z 17 kwietnia znajdujemy planik pokoju Bernharda z zaznaczeniem ustawienia mebli oraz szkicowy plan całego mieszkania. Interesującym jest list z 20 kwietnia 1891 roku, w którym w zakończeniu autor spisuje dokładne zestawienie wydatków i rozliczenie z pieniędzy od rodziców.

Ostatni list w poszycie z 20 sierpnia 1891 roku wysłany został z Połczyna, z podróży wakacyjnej do domu.

Ryc. 1. Zbiór listów Bernharda do rodziców. MZM/DH/556
Ryc. 2. Zbiór listów Bernharda do rodziców. MZM/DH/556

2) Poszyt złożony z listów i kartek pocztowych pisanych do Schmida, oprawionych introligatorsko w tekturowe okładki, z adnotacją że ów brulion w dniach 21-24 grudnia 1891 roku został przygotowany dzięki ojcu i zapewne podarowany studentowi, aby pamiętał o swojej rodzinie (ryc. 3).

Znalazły się tu listy od:

Babci von der Oelsnitz                      1876-1889

Wuja Ernsta von der Oelsnitz            1879-1891

Mamy                                                 1880-1890

Pastora E. Handtmanna                     1887

Evy v. Chagnian                                1885-1888

Panien C. i M. Glagau                       1885-1891

Cioci Emmy                                       1886-1981

Cioci Ottilie                                       1889-1890

Cioci Idy                                            1886, 1889-1891

Wewnątrz znalazły się również karty pocztowe oraz koperty, a także kilka druków wypełnionych niebieską kredką telegramów od wuja Ernsta z Królewca.

Druga część zbioru ma już charakter naukowy, studyjny. Wcześniejszy poszyt to spełnienie młodzieńczej pasji historycznej kołobrzeskiego gimnazjalisty. Dwa późniejsze, to już profesjonalne studia nad zabytkami ówczesnego konserwatora zabytków, znawcy historii regionu i spuścizny zabytkowej Prus Zachodnich.

Ryc. 3. Zbiór listów i kartek pisanych do Schmida. MZM/DH/704

3) Poszyt z notatkami z okresu nauki w gimnazjum został zatytułowany „Bernhard Schmid /Rozpoczęto zimą 1885 / Oprawiono w styczniu 1889 r.” (Ryc. 4-5).

Strona tytułowa spisana była czerwonym atramentem, następne strony wypełniał autor kolorem czarnym.

Z ogólnego spisu treści wynika, że znajdziemy tam różne wiadomości poświęcone niemieckiej historii, niemieckiej mitologii i historii zabytków, historii sztuki i heraldyce. Interesującym dodatkiem są wklejone podpisy kilku ważnych historycznych osobistości, skopiowane na kalce technicznej.

Wklejone są również wycinki z gazet. Znajdują się tam też odpisy listów czy mów królów pruskich, drzewa genealogiczne rodów niemieckich, fakty z życia króla Fryderyka II Wielkiego. Po raz pierwszy pojawia się kilka profesjonalnych rysunków atramentem: są to nakrycia głowy z różnych czasów, korony, hełmy rycerzy oraz ich elementy dekoracyjne.

Ryc. 4-5.Zbiór notatek z okresu nauki w gimnazjum. MZM/DH/556

4) Efektowny brulion – szkicownik, oprawny jest w tekturę oklejoną szarym płótnem (ryc. 6-7). Wewnątrz umieszczono karty z grubego papieru ze znakami wodnymi, a na końcu doklejona jest do okładki koperta, w której przechowywana jest karta pocztowa od Steinbrechta z 1911 roku i dwie niezapisane widokówki z Grudziądza i zamku w Rogóźnie, ponadto jako ciekawostka trzy kartki wyrwane z kalendarza ściennego z zapiskami na rewersach (1921 i 1940 rok). Do okładki doklejony jest również skórzany rulonik na ołówek.

Brulion – szkicownik jest efektem podróży Schmida do różnych miejscowości w Prusach w latach 1903-1914. Notatnik jest opisany tuszem na drugiej stronie okładki, gdzie widnieje odręczny wpis autora „Regierungs Baumeister Schmid. / Marienburg.”, a na pierwszej stronie znajduje się wykaz odwiedzonych miejscowości wraz z datami. Są tam m.in. Chełmno, Radzyń, Brodnica, Grudziądz. Miasta te Bernhard wizytował czasem ponownie, w kolejnych latach, co skrupulatnie zaznaczał.

Wewnątrz znajdują się liczne rysunki ołówkiem i notatki. Spotykamy tu widoki zabytków – elewacje, wieże, detale architektoniczne, wnętrza oraz szkicowe planiki. Większość rysunków opatrzonych jest komentarzem i informacjami historycznymi, pojawiają się nieraz także wymiary zabytków. Każdy z rysunków wstępnych – głównie widoki ogólne – jest opatrzony dokładną datą wykonania.

Ryc. 6. Pocztówka ze szkicownika Szmida z podróży po Prusach w latach 1903-1914. MZM/DH/803
Ryc. 7. Wykaz odwiedzonych miejscowości. MZM/DH/803

5) Drugi z przechowywanych brulionów – szkicowników, identycznie oprawny jak poprzedni, z kopertą przy tylnej okładce oraz skórzanym rulonikiem na ołówek (ryc. 8-9). Jednak wkład złożony jest nie tylko z papierowych kart ze znakami wodnymi, lecz także kilkoma kartami tekturowymi wszytymi pomiędzy te papierowe. Pierwsza strona ma drukowany nagłówek „Kreisbauinspektor Schmid / Provinzial-Konservator / für Westpreussen.”. Poniżej wrysowana została przez autora ramka, w której wpisane są tuszem nazwy odwiedzonych miejscowości i numery stron szkicownika. Brulion datowany jest na wstępie na 10 października 1907, choć część materiałów wykonano w 1908 roku.

Brulion zawiera rysunki, notatki i wymiarowania zabytków, a także liczne odpisy inskrypcji  wykonane ołówkiem, podczas podróży Schmida do miejscowości w powiecie sztumskim. Był to etap przygotowywania się do opracowania katalogu zabytków sztuki m. in. Sztumu, Dzierzgonia, Waplewa i innych miejscowości regionu.  

Autor: Artur Dobry

Ryc. 8. Wykaz odwiedzonych miejscowości w 1907 roku. MZM/DH/1597.
Ryc. 9. Jeden ze szkiców. MZM/DH/1597.