Historia ex librisu

Słowo ekslibris z języka łacińskiego ex libris oznacza z ksiąg bądź zamiennie ex bibliotheca, czyli z księgozbioru. Jest to ozdobny znak własnościowy, zwykle wykonywany w technice graficznej, służący oznaczeniu ksiąg przez właściciela poprzez naklejenie na wewnętrznej stronie przedniej okładziny. Początkowo ekslibrisy nie były przeznaczone do wystawiania na widok publiczny. Świadczyły o wysokich potrzebach kulturalnych właściciela, dbałości o książki, a także miały za zadanie chronić przed kradzieżą bądź zgubieniem. Dopiero w późniejszym okresie jego związek z książką zaczął się rozluźniać, a w niektórych przypadkach nawet zanikł. 

W średniowieczu znaki książkowe istniały pod postacią herbów rodowych lub godeł bibliotecznych malowanych na rękopisach. Zwykle znajdowały się one w dolnym marginesie pierwszej karty księgi. Często były włączane w dekoracyjną bordiurę rękopisów iluminowanych. Były to tzw. protoekslibrisy, które wraz z rozwojem drukarstwa oraz coraz szybszym rozrastaniem się księgozbiorów przestały mieć formę malarską. Księgi zaczęto oznaczać superekslibrisami (z łac. super – wyższy, ex libris – z ksiąg). Były to herby, monogramy bądź inne symbole właściciela książki wytłoczone na zewnętrznej stronie przedniej okładki. Największą popularnością cieszyły się w XVI wieku. W późniejszym czasie superekslibrisy i wykonywane na zamówienie oprawy stawały się coraz droższe. Przez to były rzadziej stosowane, aż w XIX wieku zupełnie zanikły.

Właściwy ekslibris pojawił się w Europie Zachodniej wraz z końcem XV wieku. Rycina bądź napis przygotowywane były na specjalnie sporządzonym klocku drewnianym lub płycie miedzianej, a następnie odbijane na kartkach papieru, które były naklejane na wewnętrzną stronę okładki książki. W Polsce ekslibris pojawił się bardzo wcześnie, zaraz po Niemczech, Szwajcarii i Francji. Pierwsze malowane herby na kodeksach oraz superekslibrisy pochodzą z drugiej połowy XV wieku. Rozwój ekslibrisu był wynikiem pomyślnego czasu dla rozwoju nauki, sztuki i kultury. Pierwszymi polskimi bibliofilami były osoby z wyższego stanu, czyli duchowieństwo, dostojnicy świeccy, rodzina królewska oraz ludzie nauki. 

Wojciech Jakubowski, Ex libris Pietro Paolo Tarasco, C2, 8,7x5,4 cm, 2011 (MZM|E|19456)

W XVI wieku w całej Europie ekslibrisy, najczęściej z przedstawieniami heraldycznymi, wykonywano przede wszystkim w technice drzeworytu. To właśnie herb był dominującym elementem, centralnie umieszczanym na rycinie, dla którego dopełnienie stanowiły napisy, daty, insygnia władzy, przestrogi bądź motywy akantowe. W XVII wieku nastąpił wzrost zainteresowań bibliofilskich, szczególnie wśród szlachty oraz patrycjatu miejskiego. Ekslibris stał się bardziej powszechny. Zaczął ozdabiać liczne księgozbiory bibliotek miejskich, kościelnych i klasztornych. Ówcześni władcy oraz papieże, podobnie jak większość rodów szlacheckich i możnowładczych posiadali swój własny znak książkowy. Na ekslibrisach zaczęły pojawiać się także pierwsze znaki portretowe, ekslibrisy donacyjne, kościelne i zakonne. XVII-wieczne ekslibrisy pełne są barokowego przepychu, powierzchowności, często bez wyrobionego artystycznego smaku.

Zbigniew Jóźwik, Ex libris Stanisława Grabiasa, X3, 6,5x6,0 cm, 2012 (MZM|E|19467)

Rozwój nauki w XVIII wieku był także okresem rozwoju sztuki ekslibrisu. Jego najbardziej rozpowszechnioną wersją w tym okresie jest drukowana naklejka, na której zawarta była lakoniczna informacja o właścicielu księgi. Tego typu ekslibrisami posługiwały się biblioteki klasztorne, np.: dominikanie w Grodnie czy jezuici w Płocku. Po raz pierwszy pojawiają się ekslibrisy przeznaczone do określania zbiorów specjalistycznych, np. matematycznych lub astronomicznych. Niektóre znaki własnościowe przyozdabiano rokokowymi ramkami, złożonymi z muszlowego ornamentu, a także kogucimi grzbietami, oraz kwiatowymi kompozycjami. Jednolite tła ekslibrisów zaczęły ulegać zróżnicowaniu, pojawiły się wnętrza biblioteczne oraz widoczne fragmenty architektury. Jego rozwój był konsekwencją powstawania coraz większej ilości bibliotek, które wyrażały potrzeby oraz zainteresowania właściciela oraz jego domu.

Początkiem przemian oraz rozwoju stał się XIX wiek. Wcześniej uważano, że ekslibris jako znak książkowy był zamawiany w określonym celu i pełnił funkcję usługową. W XIX wieku to postrzeganie uległo zmianie. Ekslibris stał się obiektem zainteresowania kolekcjonerów, którzy widzieli w nim dzieło sztuki.  W pierwszych kolekcjach pojawiały się dawne znaki własnościowe, a także ekslibrisy współczesne – od secesyjnych, po modernistyczne i awangardowe. Kolekcjonowano je także ze względu na różnorodne techniki graficzne, takie jak drzeworyty, miedzioryty, akwaforty i litografie. To czas, gdy powstają pierwsze ekslibrisy wykonywane specjalnie dla kolekcjonerów. Najbardziej popularne były ekslibrisy napisowe. Na wielu z nich znajdowały się ostrzeżenia i przestrogi przed kradzieżami oraz zniszczeniami książek. Prezentują niski poziom artystyczny, jednak ich najcenniejszą wartością są przekazywane informacje, które stanowią różnorodny materiał historyczny. Ekslibrisy herbowe wciąż cieszą się popularnością, choć zostały znacznie uproszczone. Przede wszystkim został zmniejszony ich format i były wykonywane w technice stalorytu bądź litografii.

Koniec XIX wieku, a początek XX wieku to okres rozwijającej się odnowy sztuki zdobnictwa książek. Znak książkowy zostaje przepełniony symboliką, nastrojowością, dekoracyjnością, a poprzez ubogacenie kolorystyczne miał za zadanie oddziaływać szczególnie na odbiorcę. Był to okres rozwoju nowoczesnej grafiki, która stała się samodzielną, autonomiczną dyscypliną sztuki plastycznej. Artyści eksperymentowali z technikami graficznymi doprowadzając do wynalezienia wielu nowych, np.: fluoroforty, ceratorytu, linorytu. Do 1914 roku na ziemiach polskich ukształtowały się trzy główne ośrodki sztuki znaku książkowego: Warszawa (grafika reprodukcyjna), Kraków i Lwów (grafika artystyczna). Wszystkie przyczyniły się do dalszego rozpowszechnienia ekslibrisu oraz podniesienie jego wartości artystycznej. Te trzy miasta stały się również miejscem szkoleń dla kolejnego pokolenia grafików. Nastąpiło ożywienie ruchu kolekcjonerskiego z zakresu grafiki, a także ekslibrisu. Secesja charakteryzowała się formami nawiązującymi do natury, dekoracyjności oraz plamą barwną w wyraźnym konturze. Twórcom ekslibrisów zależało przede wszystkim na podniesieniu artystycznego poziomu znaku książkowego oraz jego upowszechnianiu. Wywarło to wpływ na dalsze kształtowanie się ekslibrisu, który zaczął być traktowany jako pełnowartościowa grafika. Ekslibris stał się ważną formą indywidualnej wypowiedzi artystycznej.

Wybuch II wojny światowej i czas okupacji nie zahamowały działalności towarzystw bibliofilskich ani rozwoju znaku książkowego. Kiedy okupanci zamykali i dewastowali biblioteki, a prawo okupacyjne zabraniało aktywności społecznej oraz kulturalnej to artyści wraz z kolekcjonerami nie widzieli w tym przeszkody. Ekslibris rozwijał się także w innych ośrodkach, szczególnie prężnie w Krakowie, Wilnie oraz we Lwowie.  Wybuch powstania warszawskiego zadał dotkliwe straty warszawskim zbiorom ekslibrisów oraz bibliofilskim. Charakterystyczne dla tego okresu są motywy przedstawiane na znakach książkowych związane z tragicznymi losami kraju, a także codziennością tamtych lat –  świat ruin, zniszczeń, płonących budynków czy księgozbiorów. Graficy umieszczali również na swoich pracach symbole oraz alegorie walki, takie jak Polski Walczącej, Armii Krajowej czy warszawskiej Syrenki odzianej w zbroję.

Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku rozpoczął się nowy rozdział w historii rozwoju ekslibrisu. Artyści, którzy rozpoczynali swoją twórczość z małą formą graficzną jeszcze w okresie przedwojennych, kontynuowali ją w nowej, powojennej rzeczywistości. W latach 50. i 60. XX wieku zaczęła pojawiać się literatura ekslibrisoznawcza. Zaczęto także organizować konkursy ekslibrisu dla bibliotek szkolnych, miejskich, wojewódzkich, muzealnych.

Obecnie ekslibrisu nie zamawia się już po to, aby wklejać go do książki, lecz by kolekcjonować jako pełnowartościowe dzieło. Coraz częściej podejmowane są działania popularyzatorskie, takie jak konkursy na ekslibris, organizowane biennale i triennale, a także wystawy tematyczne oraz autorskie. Ekslibris to sztuka indywidualna i często jednoosobowa, a przede wszystkim pozwalająca na refleksję i skupienie się na konkretnej osobie. Stąd wielka wartość oraz znaczenie ekslibrisu w dzisiejszych czasach.

Autor: Aleksandra Krupa

Andrzej Bortowski, Ex libris Ewa Bortowska, X1, 8,5x3,5 cm, 2013 (MZM|E|19320)

Literatura