Meble z zamku malborskiego

Wnętrza kościołów i zabudowanie klasztorne są miejscami, które najczęściej umożliwiały fizyczne przetrwanie meblom z przeszłych epok. Działo się tak pomimo iż także i ich wyposażenie podlegało zużyciu i wymianie wynikającej ze zmiany gustów obowiązujących w kolejnych epokach. Także kościół zamkowy w Malborku nie był tu wyjątkiem. Wszystkie zachowane do naszych czasów przykłady tego typu sprzętów, które stanowiły historyczne wyposażenie wnętrz zamku malborskiego, przeznaczone były bez wyjątku do wnętrza kościoła. Do grupy tej należy opisana w zabytku miesiąca ława celebransów, ławka dla świeckich członków konwentu [ryc. 1] oraz szafa zakrystyjna [ryc. 2]. W przypadku obu mebli służących do siedzenia, nie ma najmniejszej wątpliwości, że od zawsze były elementami wyposażenia kościoła zamkowego. Co do szafy, jest wysoce uprawdopodobnione, że także ona została wykonana dla zamkowej zakrystii, ale nie jest to poparte bezpośrednimi przekazami (jednoznaczny zapis w lustracji czy innym spisie), a wątpliwość istnieje, gdyż od połowy XIX w. znajdowała się ona w zakrystii fary w Malborku.

Ryc. 1. Ławka z kościoła konwentualnego NMP w Malborku, drewno dębowe, ok. 1344 rok.
Ryc. 2. Szafa na szaty liturgiczne z zakrystii kościoła farnego w Malborku (wcześniej kościół zamkowy ?), drewno dębowe, 3 ćw. XV w.

Posiadając jednak wiedzę o innych przemieszczeniach sprzętów z kościoła zamkowego do pobliskiej zamkowi świątyni św. Jana Chrzciciela, nawet wielkogabarytowych, jak barokowe retabulum ołtarza, można założyć, że i ten mebel został przeniesiony w nieznanym nam czasie. Pośrednimi dowodami na to jest dekoracyjny ćwiek w formie tarczy zakonnej, wbity w pasowy zawias prawych drzwi.

Meble w które wyposażono pozostałe, niesakralne wnętrza zamkowe, tak te służce pierwotnym lokatorom twierdzy – krzyżakom, jak i późniejszym – urzędnikom królów polskich i im samym, kiedy rezydowali w Malborku, nie dotrwały nawet do czasów przejęcia zamku przez Prusaków.

W wypadku mebli średniowiecznych jedynym przekazem o nich jest wzmianka o przyściennych ławach w kapitularzu, które były tam jeszcze w 2 poł. XVI w. Z pewnością dostojnicy zakonu, jak i szeregowi bracia korzystali z szaf i szafek wnękowych (nisz w ścianach, obudowanych ramiakiem z drzwiczkami) oraz różnej wielkości skrzyń. Niestety sprzęty te nie przetrwały ani fizycznie, ani w postaci wzmianek źródłowych.

Ryc. 3. Szafa neogotycka z wyposażenia Pałacu Wielkiego Mistrza, drewno dębowe, ok. 1835 rok.
Ryc. 4. Ława neogotycka z wyposażenia Pałacu Wielkiego Mistrza, drewno dębowe, ok. 1835 rok.
Ryc. 5. Krzesło neogotyckie z wyposażenia Pałacu Wielkiego Mistrza, drewno dębowe, ok. 1835 rok.

Główną przyczyną z jakiej nie znamy żadnych mebli z okresu staropolskiego jest fakt, że stanowiły one prywatną własność poszczególnych mieszkańców zamku, i jako taka nie miały szansy trwać tak jak sprzęty kościelne, będące zbiorową własnością wspólnot parafialnych czy klasztornych. Natomiast królewski ekwipaż każdorazowo był wywożony wraz z opuszczenie zamku przez dwór.

W związku z tym najstarsze meble przeznaczone do wnętrz zamkowych wykonano dopiero w l. 30 XIX w., pod koniec pierwszego etapu pierwszej restauracji zamku, która objęła wnętrza Pałacu Wielkich Mistrzów. Niestety i ta licząca niegdyś ponad dwie dziesiątki egzemplarzy grupa mebli, została mocno uszczuplona na skutek działań ostatniej wojny światowej. Jednakże kilka z nich, najlepiej zachowanych, można obejrzeć w tzw. Sali królewieckiej w Pałacu Wielkiego Mistrza [ryc. 3 – 5].

Ostatnią grupą mebli, których genezą było wyposażenie wnętrz zamkowych to sprzęty wykonywane pomiędzy 1890 a 1910 rokiem, czyli podczas drugiej fazy restauracji zamku, prowadzonej pod kierunkiem Conrada Steinbrechta. W założeniach przyjętych dla prowadzonych wówczas prac wielką wagę przykładano do autentyczności odtwarzanych form. W przypadku architektury podstawą były badania archeologiczne i architektoniczne, które w połączeniu z rozeznanym źródeł pozwalały na przywrócenie dawnego kształtu poszczególnym partiom zamku. Dla sprzętów ruchomych, takich jak meble taka metodologia nie była możliwa. Aby dać wiarygodny obraz wyposażenia wnętrz średniowiecznego zamku, należało przeprowadzić liczne kwerendy w zamkach, kościołach i klasztorach. Na podstawie zachowanych tam, często reliktowo, obiektów wykonywano ich rysunkowo-pomiarową dokumentacje, która służyła stolarzom do sporządzenia kopii, bądź pastiszy – w wypadku znacznego uszkodzenia oryginału dokonywano rekonstrukcji jego wyglądu, lekko tylko odchodząc od pierwotnych rozwiązań [ryc. 6 – 9].

Ryc. 6. Kopia szafy na szaty liturgiczne z pocz. XV w. (oryginał w katedrze w Brandenburgu), drewno dębowe, ok. 1895 roku.

W efekcie wnętrza, zwłaszcza Zamku Wysokiego: kuchnia, kapitularz, komnatki, kościół NMP, zakrystie, izba i refektarz konwentu, zapełnione zostały naśladownictwami średniowiecznych mebli, które w zamyśle konserwatorów najbardziej harmonijnie oddziaływać miały na całościowy odbiór odrestaurowanego zamku.

Warto podkreślić, że w trakcie powojennej odbudowy i tworzenia Muzeum, nie powstał żaden indywidualny projekt w zakresie wyposażenia wnętrz użytkowych zamku w meble, co miało miejsce w przypadku innych instytucji (np. Zamku Królewskiego na Wawelu). Niewykorzystaną szansą w tym zakresie, były prace konserwatorskie w latach 2014-­2016, w Wieży Kleszej i Domku Dzwonnika. Pomieszczenia tych budynków, od czasu ich odbudowy pełniły funkcje biurowe. Do momentu zniszczeń wojennych wypełnione były wspomnianymi kopiami i pastiszami: szaf wnękowych, stołów, krzeseł, skrzyń, boazerii. W założeniach pełnej konserwacji tych wnętrz, która nastąpiła wiele lat po powojennej odbudowie, zaplanowano ich meblarskie wyposażenie. Przyjęty i zrealizowany projekt był jednak czysto utylitarny, całkowicie pozbawione indywidualnej estetyki projekty nie próbowały podjąć dialogu z opisanym powyżej dziedzictwem zamku.

Autor: Bartłomiej Butryn

Ryc. 7. Kopia szafy z poł. XV w. (oryginał w katedrze w Brandenburgu), drewno dębowe, ok. 1895 roku.
Ryc. 8. Kopia skarbony kościelnej (oryginał w kościele św. Andrzeja w Halberstadt), drewno dębowe, ok. 1895 roku.
Ryc. 9. Kopia szafy refektarzowej z 2 poł. XV w. (oryginał w Muzeum Okręgowym w Toruniu, pierwotna lokalizacja nieznana), drewno dębowe, 1910 rok.

Literatura