Motywy karciane na szesnastowiecznych kaflach malborskich

W przedwojennych zbiorach zamku malborskiego znalazły się jeden cały i jeden spory fragment kafla fryzowego, na których ‒ jak stwierdzili Bernhard Schmid i Karl Hauke w monograficznym artykule zamieszczonym w jednym z zeszytów Sprawozdań Zarządu Odbudowy i Upiększania Zamku w Malborku z 1925 r. ‒ uwidocznione były humorystyczne scenki. Oba zostały znalezione na terenie zamku. Być może znajdowały się jeszcze pośród zwałów ceramiki pozyskanej w trakcie bagrowania Młynówki na odcinku Gdanisko-międzymurze i oczyszczane były przy Pałacu Wielkiego Mistrza, co utrwaliła fotografia w Albumie Budowlanym z 1903 roku, lub może pozyskano je prowadząc prace ziemne na jednym z tarasów Zamku Wysokiego jeszcze w latach 80. XIX wieku. Tego nie sposób już dociec, bowiem autorzy nie sprecyzowali źródła ich pozyskania. Oba, niestety zaginęły lub zostały zawłaszczone w latach 1945–1961.

Pierwszy z nich był kompletnym, podłużnym kaflem fryzowym z przedstawieniem stojącego en face młodzieńca w dopasowanej do sylwetki jopuli, dołem udrapowanej w rurkowate fałdy i przepasanej w talii paskiem z zawieszoną na nim pękatą sakwą, który mocno trzymał za brody stojące na tylnych nogach dwa kozły (ryc. 1). Uwagę przyciągała też fryzura młodzieńca, która uformowana została z okrągłych pukli bujnie opadających na jego ramiona. Ta humorystyczna i niespotykana dotąd na kaflach scena umieszczona została na tle przesadnie podkreślonej roślinności, z której dominującą była pionowo ulokowana pomiędzy młodzieńcem a kozłem dębowa gałązka z żołędziami.

Ryc. 1. Rysunek kafla z przedstawieniem figury ‘kozyra’, Malbork, 2. poł. XVI w. 

Ryc. 3. Rekonstrukcja kafla z figurą ‘kozyry’. Fot. L. Okoński

Ryc. 2. Rysunek fragmentu kafla z przedstawieniem figury ‘dupka żołędnego’, Malbork, 2. poł. XVI w.

Ryc. 4. Rekonstrukcja kafla z figurą ‘dupka żołędnego’. Fot. L. Okoński

Drugi kafel nie był kompletny, bowiem jego dół na całej długości i na wysokość około 1/3 był zniszczony (ryc. 2). To uszkodzenie jednak nie wpłynęło na poprawne odczytanie prezentowanej sceny, która podobnie jak na omówionym kaflu była opracowana w wysokim reliefie i zapewne tak samo pokryta zielonym szkliwem. Była to rubaszna scena ukazująca napaść dzika na młodzieńca załatwiającego pośród liści i żołędzi swe potrzeby fizjologiczne.

Dopiero w latach 80. XX wieku, prowadząc nadal powojenne odgruzowywanie w jednej z piwnic na Zamku Wysokim w skrzyniach z poniemieckim materiałem archeologicznym natrafiono na relikty podobnych przedstawień na kaflach. I wówczas znane ze wspomnianego artykułu rysunki umożliwiły rekonstrukcję obu scen na kaflach (inw. MZM/K/7‒8), którą wykonała Alina Sawicka w muzealnej Pracowni Konserwacji Ceramiki (ryc. 3). Należy dodać, że dwa fragmenty kafla z drugą sceną, które wówczas odnaleziono uzupełniły, jak dotąd nieznaną dolną część przedstawienia (ryc. 4).

Pozostałe dwa fragmenty, które nie pasowały do koncepcji rekonstrukcji pozostały w zbiorach kolekcji na inwentarzu pomocniczym (MZM/K/IP/88). Pierwszy z nich to mały fragment kafla ukazujący kozę przytrzymywaną za brodę, który pokryty jest tylko białą angobą, drugi to prawy bok takiego samego przedstawienia, ale zachowany tylko dół stąd widoczna obuta stopa mężczyzny oraz część torsu i tylne nogi zwierzęcia. Jednak ten drugi relikt kafla jest nieco odmienny w rysunku i kolorystycznie, bowiem pokryty został wielobarwnymi szkliwami. Jest on zapewne wariantem sceny z kafla pierwszego i prawdopodobnie pochodził ze Wzgórza Katedralnego we Fromborku. Niestety nie wiadomo, w jakich okolicznościach pozyskany został do malborskich zbiorów.

Kompozycje plastyczne na obu kaflach skupione zostały na temacie związanym z grą w karty i to być może w polskie karty, co sugerują sceny i skojarzone z tym nazwy. Na pierwszym została zaprezentowana figura ‘kozera’ lub ‘kozyr’, określająca dobrą kartę w grze, w późniejszym czasie nazwaną ‘tuzem’ lub ‘atutem’, ale taką kartą, która w grze bierze wszystko. ‘Kozyrować’ to po staropolsku ‘grawać’, czyli grać hazardowo w karty.

Na drugim kaflu scena jednoznacznie wiąże się z figurą potocznie nazywaną ‘dupkiem żołędnym’, czyli najsłabszą, zwaną też ‘niżnikiem’, a później w kartach francuskich ‘waletem treflowym’. I do tego właśnie przedstawienia nawiązuje karta zaprojektowana w 1535 r. przez drzeworytnika i kartownika Hansa Leonharda Schäufeleina z Norymbergi (ryc. 5) lub inna z 1565 lub 1573 r. autorstwa drzeworytnika Hansa Forstera z Wiednia (ryc. 6).

Autor: dr Barbara Pospieszna

Ryc. 5 Wielobarwna karta z figurą ‘dupka żołędnego’, H.L. Schäufelein, Norymberga, 1535

Ryc. 6 Karta z figura ‘dupka żołędnego’, H. Forster, Wiedeń, ok. 1573

Literatura