Muszkiet lontowy z zamku Montegalda

Na zachód od Padwy, na wzgórzu w miejscowości Montegalda wznosi się niewielki zamek. Powstał w 1176 roku poprzez rozbudowanie istniejącej w tym miejscu od III wieku rzymskiej wieży strażniczej pilnującej drogi między Padwą, a Vicenzą. W okresie średniowiecza był celem nieustannych walk rywalizujących o wpływy w tym rejonie padewczyków oraz wicentyków. Na początku XV wieku stracił swoje militarne znaczenie, by ostatecznie w 1455 roku zostać przekształconym w wenecką rezydencję. Od tego momentu zamek wielokrotnie zmieniał właściciela. W latach 1555-1658 była nim rodzina Contarini, po której zachowały się księgi wydatków. Wiemy z nich, że w okresie, gdy zamieszkiwali zamek dokonywali licznych zakupów dzieł sztuki, w tym m.in. obrazów oraz militariów. Wiele z tych zabytków zostało zrabowanych w czasie wojen napoleońskich, część jednak pozostała na zamku. W 1884 roku nowy właściciel zamku, Giovanni Grimani, zlecił inżynierowi Palettiemu zaprojektowanie zbrojowni w stylu neogotyckim. W skład jej wyposażenia wchodziło 286 elementów uzbrojenia. Niestety w 1971 roku na zamku wybuchł pożar, który zniszczył całą zbrojownię (notabene podobne wydarzenie miało miejsce na zamku w Malborku, kiedy to pożar z 1959 roku strawił pomieszczenia zaadaptowane w 1914 roku na zbrojownię). Udało się z niej uratować 178 militariów, które pięć lat później zostały sprzedane na aukcji w Wenecji. Po latach jeden z zabytków wystawiony został na aukcji w domu aukcyjnym Czerny w lutym 2022 roku ostatecznie trafiając do malborskiej kolekcji militariów. Jest to muszkiet z zamkiem lontowym z przełomu XVI i XVII wieku.

Muszkiet lontowy (fot. Lech Okoński)

Muszkiet lontowy – zamek (fot. Lech Okoński)

Muszkiet posiada lufę ośmiokątną o długości 1179 mm oraz średnicy 24 mm z gładkim przewodem o kalibrze 18 mm. Na jej szczycie w odległości 1040 mm umieszczono muszkę oraz szczerbinkę (częściowo odłamaną). W tylnej części, po prawej stronie znajduje się panewka osłonięta kwadratową pokrywką na zawiasie o wymiarach 25 x 25 mm. Lufa zamontowana jest w kolbie za pomocą trzech śrub. Przednią śrubę osłania bączek, środkowa ozdobiona jest florystyczną aplikacją, natomiast tylna przechodzi bezpośrednio przez łoże. Kolba oraz łoże wykonano z drewna orzechowego. Zamontowano w nich zamek lontowy z kurkiem oraz dźwignią spustową. Szczęki kurka, w które wkładano rozżarzony lont regulowane są za pomocą śruby. Jego dolna część posiada rytowane zdobienia florystyczne podobnie jak przednia oraz tylna część blachy zamka. Kolba w typie muszkietowym. Muszkiet posiada również kopię pobojczyka wykonaną z drewna orzechowego z okuciem stalowym. Długość całkowita tego zabytku to 1510 mm, natomiast waga wynosi 6220g. Muszkiet ten nie posiada sygnatur, jednakże styl wykonania jego elementów oraz zdobienia wskazują na to, że wyprodukowano go prawdopodobnie w Brescii, we Włoszech. Miasto to słynęło w okresie nowożytnym ze swoich wyrobów rusznikarskich, do których zaliczały się m.in. wybitnej jakości lufy wytwarzane przez rodzinę Caminazzo.          

Proces strzelania z tego typu muszkietu wyglądał następująco. Najpierw muszkieter umieszczał w szczękach kurka końcówkę żarzącego się lontu, który trzymał w rękach. Lont miał postać sznura konopnego około metra długości nasączonego saletrą, dzięki której wolniej się spalał. Następnie z małej prochowniczki noszonej przy pasie sypał na panewkę proch drobnoziarnisty (podsypkowy), którą zamykał za pomocą pokrywki. Potem stawiał muszkiet pionowo i wsypywał do lufy odmierzoną miarkę prochu gruboziarnistego z jednego z drewnianych pojemników noszonych na bandolierze, czyli pasie przepasanym w poprzek tułowia. Sypano najczęściej proch o wadze 2/3 masy kuli, czyli w tym wypadku ok. 20 g. Następnie wrzucał do lufy ołowianą kulę noszoną w sakiewce przy bandolierze. Kule w tamtym okresie miały średnicę o ok. 1 mm mniejszą niż kaliber broni by zapobiec ich utknięciu w lufie w momencie wystrzału. Potem wrzucał do lufy przybitkę w postaci kawałka tkaniny albo papieru zapobiegającą wypadnięciu kuli. Całość ubijał za pomocą pobojczyka umieszczonego pod lufą zagęszczając w ten sposób ładunek prochowy i zwiększając siłę wystrzału. Na końcu zostało już tylko oprzeć muszkiet na podpórce zwanej forkietem (zaraz za zamkiem, w miejscu stalowej obejmy), odchylić osłonę panewki, wycelować i strzelić poprzez naciśnięcie dźwigni spustowej. Donośność strzału wynosiła do 400 metrów, natomiast skuteczność do 150 metrów (na takim dystansie kula wystrzelona z tego typu broni mogła przebić napierśnik o grubości 2 mm). Nie mniej ze względu na niską celność problemem było trafienie z tej broni w człowieka oddalonego o 50 metrów. W różnych okresach ładowanie muszkietu wyglądało trochę inaczej. Powyższy opis dotyczy muszkietów z przełomu XVI i XVII wieku. W 1607 roku ukazał się drukiem podręcznik wojskowy (Wapenhandelinghe) ze 117 rycinami Jacoba de Gheyna oraz opisem nieznanego autora poświęcony musztrze arkebuzerów, muszkieterów oraz pikinierów. Czterdzieści trzy ryciny dotyczą obsługi muszkietu w trakcie musztry.

Autor: dr Daniel Gosk

Musztra muszkietera z Wapenhandelinghe Jacoba de Gheyna. Od 17 ryciny zaczyna się przygotowanie muszkietu do strzału, 1607.

Zamek Montegalda, fot. Alvise Bagagiolo

Zbrojownia w zamku Montegalda przed pożarem, fb. @memorabilia.storia

Literatura