Starodruki autorstwa Ottona Friedricha von der Groebena w zbiorach Zamku w Kwidzynie

Zbiory historyczne kwidzyńskiego muzeum w ostatnich latach wzbogaciły się o dwa wyjątkowe starodruki z końca XVII wieku, których autorem był jeden z przedstawicieli najstarszego i zasłużonego szlacheckiego rodu w Marchii Brandenburskiej i w Prusach – Otto Friedrich von der Groeben (1656-1728). Obie pozycje mają charakter autobiograficzny, na łamach, których generał major opisał swoje liczne podróże, wojenne wspomnienia oraz przebieg niezwykle ekscytującego życia.

Pierwszy z nich, składający się z dwóch części to Orientalische Reise-Beschreibung, des Brandenburgischen Adelichen Pilgers: Nebst der Brandenburgischen Schifffahrt nach Guinea, und der Verrichtung zu Morea (ryc.1-2) oraz Gvineische Reise-Beschreibung Nebst einem Anhange der Expedition in Morea, wydrukowany został w murach kwidzyńskiego zamku w 1694 roku przez znanego gdańskiego drukarza Simona Reinigera, drugi zaś to Des edlen Bergone und seiner tugendhafften Aretten denckwurdige Lebens und Liebesgeschichte (ryc. 3-4), wydrukowany w 1700 roku również przez tego samego drukarza, ale już w warsztacie drukarskim w Gdańsku.

Ryc. 3-4 Starodruk 'Des edlen Bergone und seiner tugendhafften Aretten denckwurdige Lebens und Liebesgeschichte' z oryginalną oprawą pergaminową z epoki oraz trona tytułowa wraz z wizerunkiem autora. MK/HPK/727.

Ryc. 1-2 Starodruk 'Orientalische Reise-Beschreibung, des Brandenburgischen Adelichen Pilgers: Nebst der Brandenburgischen Schifffahrt nach Guinea, und der Verrichtung zu Morea', z wtórną twardą skurzaną oprawą z poł. XIX w. oraz strona tytułowa wraz z rękopiśmiennymi notatkami na wyklejce oprawy. MK/HPK/736.

O ich wyjątkowości a zarazem unikatowości stanowić może przede wszystkim fakt, że jedna z nich była „pierwszą” książką wydrukowaną w Kwidzynie oraz to, że autor – generał major Otto Friedrich von der Groeben był niezwykle barwną i znaną postacią. Swoimi dokonaniami i zasługami wobec władców Brandenburgi-Prus oraz Korony Polskiej, a także licznymi podróżami, które przeplatały się z walkami przeciwko Turkom, w sposób zdecydowany wyróżniał się na tle pozostałych przedstawicieli rodu, którzy w większości przypadków pełnili także różne ważne funkcje dyplomatyczne oraz wojskowe. Nie bez znaczenia jest również, że Otto Friedrich po śmierci swojego ojca Georga Heinricha von der Groeben (1630-1697) objął urząd starosty Kwidzyna i Prabut, posiadał liczne majątki wokół Kwidzyna, w tym majorat Nowa Wioska, a także po śmierci pochowany został wraz z trzema żonami w kaplicy grobowej, dostawionej za zgodą królewską do kwidzyńskiej katedry.

Powróciwszy z dalekich wypraw zamorskich zapragnął wydrukować swoje wspomnienia i przygody z nimi związane, których początek sięgał 1673 roku, kiedy to rozpoczęła się jego żołnierska przygoda od wyprawy w rejonie Morza Śródziemnego, następnie poprzez założenie w imieniu Wielkiego Elektora pierwszej brandenburskiej kolonii handlowej w Afryce w 1683 roku, kończąc na udziale w kolejnej wojnie na terenie Półwyspu Peloponeskiego przeciw Turkom w 1686 roku.

Ryc. 5-6 Miedzioryty ze scenami: batalistyczną ukazująca rycerza Zakonu Maltańskiego na koniu tratującego ciała żołnierzy tureckich, w górnej części kompozycji motywy heraldyczne oraz zawołanie o charakterze okrzyku bojowego – Pro Fide (tłum. Za wiarę) oraz marynistyczną ukazującą dwa galeony (żaglowe okręty wojenne) na tle lądu – Heilige Land (tłum. Ziemia Święta). MK/HPK/736.

Obie pozycje posiadają zbliżony format – 20,0 cm x 18,0 cm z twardą oprawą. Pierwsza, z wtórną skórzaną i dekorowaną oprawą z poł. XIX wieku. W strefie grzbietowej występują pozłacane motywy dekoracyjne oraz tytuł, autor i data powstania dzieła. Druga, z oryginalną oprawą pergaminową z epoki. W obu pozycjach druk został odbity na papierze czerpanym, to samo można powiedzieć o licznych miedziorytach, wśród których dominują sceny batalistyczne, marynistyczne oraz rodzajowe. Oba starodruki zostały wykonane w technice druku oraz introligatorstwa. Na wyklejkach wewnętrznych stron oprawy występują odręczne inskrypcje, które wzbogacają historycznie oba eksponaty.

W chwili obecnej starodruki eksponowane są na wystawie czasowej pt. Panowie i hrabiowie von der Groeben – szlachecki ród w Prusach, która ma miejsce w Zamku w Kwidzynie, Oddział Muzeum Zamkowego w Malborku do 2 października 2022 roku.

Autor: Łukasz Rzepczyński

Literatura

Christoph Maucher, Szkatuła, k. XVII wieku, zbiory Muzeum Zamkowego w Malborku, fot. Bożena i Lech Okońscy