Zainteresowanie bursztynem wśród królów polskich

Bursztyn – towar luksusowy, niezwykle kosztowny, stał się przedmiotem zainteresowania możnych, w tym rodów królewskich. Wykorzystywano go w polityce handlowej, powstałe z niego wyroby artystyczne chętnie kolekcjonowano, a także wykorzystywano je w kontaktach dyplomatycznych.

Pierwszym królem, który przyczynił się do rozwoju bursztynnictwa był Kazimierz Jagiellończyk, który po przyłączeniu Pomorza Gdańskiego z Gdańskiem do Korony Polskiej,  nadał temu miastu prawo do handlu bursztynem bez poboru opłat. Gdańsk otrzymał prawo zarządzania bogatymi w złoża bursztynu Mierzeją Wiślaną i Półwyspem Helskim, co przyczyniło się do rozwoju rzemiosła bursztynniczego. W roku 1477 nad Motławą powstał cech bursztynniczy, którego rozwiązania domagali się Krzyżacy, apelując w tej sprawie do króla, na co władca nie zezwolił.

W XVI wieku wraz z przejściem Prus Książęcych pod władanie Hohenzollernów, dla gdańskich rzemieślników powstała konkurencja w królewieckiej firmie rodziny Jaskich, którzy otrzymali wyłączność na handel bursztynem, blokując w ten sposób gdańskie cechy rzemieślnicze. Spór ten próbował załagodzić król Zygmunt August, który kierował do władz Gdańska nakaz pomocy cechowi. Władca miał także zamiar nadać regale bursztynowe, dostrzegając w tym możliwość wzbogacenia się, jednak tego nie zrealizował.

Władcy polscy angażowali się nie tylko w politykę handlu bursztynem, byli także zainteresowani wyrobami, znane są konkretne przedmioty z ich wizerunkami bądź przedmioty, które znajdowały się w ich posiadaniu. Do Stefana Batorego należały m.in. małe naczynie z bursztynu oraz szkatułka, a bursztynowy medalion  z jego wizerunkiem znaleziono w sarkofagu królowej Anny Jagiellonki. Obiekt  ten powstał w warsztacie cystersów w Oliwie pod koniec XVI wieku i jest najstarszym przedmiotem rzeźbionym intaglio.

Medalion z wizerunkiem Stefana Batorego, k. XVI wieku, zbiory katedry na Wawelu, źródło: Janina Grabowska, Polski bursztyn, 1989
Pucharek bez stopy tzw. kulawka, pocz. XVII wieku, zbiory katedry na Wawelu, źródło: Janina Grabowska, Polski bursztyn, 1989
Puzderko bursztynowe z reliefem w kości słoniowej z wizerunkiem Zygmunta III Wazy, ok. 1630, Królewskie Zbiory Sztuki w Sztokholmie, źródło: Bursztyn magiczny kamień, red. M. Mierzwiński, M. A. Głowacki, Kalmar Slott 1999, nr il. 191

Kolejnemu władcy, Zygmuntowi III Wazie przypisuje się duże zdolności artystyczne,  w  tym zainteresowanie  obróbką bursztynu. Miał on wykonać mały pucharek bez stopy, tzw. kulawkę,  z jednej bryły bursztynu, którego czasza dekorowana  jest głowami lwów, na dnie natomiast znajduje się portret Zygmunta III Wazy. Obiekt ten monarcha miał przekazać do skarbca Kościoła Najświętszej Marii Panny w Krakowie, dziś znajduje się w skarbcu katedry wawelskiej. Innym przedmiotem, gdzie odnaleźć można podobiznę króla jest bursztynowe puzderko z reliefem z kości słoniowej prezentującego portret władcy w zbroi, znajdujące się w Królewskich Zbiorach Sztuki w Sztokholmie.  Przedmiotem bursztynowym, który znajdował się w posiadaniu Zygmunta III Wazy była szachownica podarowana władcy przez podskarbiego litewskiego Hieronima Wołowicza, zachowana do dziś w zbiorach Zamku Królewskiego na Wawelu. Znane są również przykłady, gdzie król zakupił przedmioty bursztynowe w Gdańsku jako dary dyplomatyczne, w 1596 roku przekazał legatowi papieskiemu Henrykowi Caetano zestaw naczyń liturgicznych, a sułtan turecki i wielki wezyr otrzymali od niego w 1622 roku  bursztynowe: szkatułę, szachy, dzban, miednicę i wielkie lustro. Innym przedmiotem należącym do dynastii Wazów jest czara bursztynowa z herbem rodowym, jaki córka króla – Anna Katarzyna Konstancja otrzymała w posagu, obiekt ten znajduje się dziś w Schatzkammer der Residenz w Monachium. Kolejnym z Wazów posiadający wyroby bursztynowe, był Jan Kazimierz, który podczas wizyty w Gdańsku w 1651 roku otrzymał od opata oliwskiego Aleksandra Kęsowskiego bursztynowy zegar,  a królowa Ludwika Maria Gonzaga szkatułę.

Być może z postacią Jana III Sobieskiego związany jest ołtarzyk bursztynowy z elementami z kości słoniowej. Obiekt ten wykonano w warsztacie gdańskim, wedle ostatnich analiz powstał znacznie szybciej niż dotąd przypuszczano, w latach ok. 1650-1660, a dziś przechowywany jest w Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Inny ołtarzyk również o proweniencji gdańskiej związany z tym królem znajduję się w Palazzo Pitti we Florencji, gdzie obiekt ten przekazano w formie daru władcy.

Kolejny z królów August II Mocny w drezdeńskim Zwingerze zgromadził kolekcje bursztynów z inkluzjami, na podstawie której w 1742 roku Nathanael Sendelius opracował jedno z pierwszych dzieł naukowych w tej dziedzinie. Bogaty zbiór inkluzji nie zachował się do naszych czasów, spłonął w 1894 roku. Władca posiadał również bursztynowy kabinet otrzymany jako dar od króla pruskiego i elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma I przechowywany dziś w Grünes Gewölbe w Dreźnie. August III Sas również otrzymał od króla pruskiego Fryderyka Wielkiego bursztynowy kabinet także znajdujący się we wspomnianym wyżej muzeum.

Szkatuła przypisywana Stanisławowi Leszczyńskiemu, ok. 1700, zbiory Muzeum Zamkowego w Malborku, fot. Bożena i Lech Okońscy

Król Stanisław Leszczyński zakupił zbiór bursztynu od przyrodnika Jerzego Andrzeja Helwinga z Węgorzewa, a w malborskiej kolekcji bursztynu znajduje się sarkofagowa szkatuła, datowana na ok. 1700 rok, która wedle tradycji jest przypisywana temu władcy. Na odwrocie szkatuły znajdowała się, niezachowana do dziś, karteczka z zapisem w języku niemieckim przypisującym jej własność królowi.

W kolekcji Muzeum Zamkowego znajduje się również kabinet, związany z ostatnim królem polski Stanisławem Augustem Poniatowskim. Kabinet wykonany po 1771 roku ma formę dwudrzwiowej szafy barokowej, w której wnętrzu umieszczono XVII-wieczną figurkę Madonny z Dzieciątkiem. Całość jest uzupełniona o inskrypcje w języku niemieckim, odnoszące się do wydarzeń z życia króla.

Kabinet Stanisława Augusta Poniatowskiego, po 1771 , zbiory Muzeum Zamkowego w Malborku, fot. Bożena i Lech Okońscy
Autor: Katarzyna Kita

Literatura