Zegar słoneczny Salomona Krügnera

W 2016 roku Muzeum Zamkowe wzbogaciło swoje zbiory, uzupełniając jednocześnie krajowy zasób, o rzadki typ czasomierza. Jest to zegar słoneczny, w typie owalnego – równikowego, który zakupiono na aukcji w Düsseldorfie.

Jego pozyskanie podyktowane było nie tyle chęcią uzupełnienia skromnej reprezentacji czasomierzy, składającej się z: trzech zegarów podłogowych, trzech stołowych i jednego kominkowego, o niereprezentowany typ, ale przede wszystkim ze względu na zegarmistrza, który ten zegar sporządził.

Otóż zegary słoneczne zwane gnomonami, wykonywane w wersji dla podróżujących (kupców i uczonych), zamknięte w eleganckiej mosiężnej i złoconej puszce, były wyrobami w których wyspecjalizował się zegarmistrz z Malborka.

Zamknięta puszka zegara, fot. Bożena i Lech Okońscy

Zegar po otwarciu, widoczne: puszka kompasowa, wskaźnik pionu (częściowo zasłaniający wskaźnik nastawy szerokości geograficznej), łuk podziałki czasowej, fot. Bożena i Lech Okońscy

Salomon Krügner [Kriegner/Krigner], który w Malborku był aktywny najpewniej jedynie w l. 80. XVII w., od ok. 1691 roku, przez blisko pół wieku, działał w Warszawie.

Poza wymienionym typem zegarów słonecznych konstruował je także w wariancie zwanym augsburskim, sporządzał instrumenty miernicze m.in. grafometry i najpewniej także czasomierze mechaniczne (zegary stołowe, zwane kaflowymi).

Prezentowany egzemplarz zegara słonecznego, należy do wczesnych wyrobów tego mistrza, na co wskazuje sygnatura, podająca Malbork jako miejsce wykonania przedmiotu. Pod pokrywą, na tarczy, po obu stronach puszki kompasu, zegarmistrz wygrawerował napis: Ab. Er. Krügner/Marienburg [niemieckojęzyczne skróty dwóch pierwszych wyrazów nie zostały jeszcze wyjaśnione].

W zbiorach europejskich, łącznie z opisywanym egzemplarzem zakupionym w Düsseldorfie, znajduje się pięć gnomonów owalnych Krignera wykonanych w Malborku.

Jeden z nich jest egzemplarzem niemal bliźniaczym, sygnowany prawie jednobrzmiącą treścią (na opisywanym egzemplarzu brak cyfry 54, którą dodawał za nazwiskiem, a oznaczają wartość szerokości geograficznej Malborka i miast Prus Królewskich) znajduje się on w Kunstgewerbesammlung Bielefeld (Stiftung Huelsmann, nr kat. H-W058).

Pozostałe są własnością:

– Centrum Historii Nauk Szwedzkiej Akademii Nauk (nr kat. KVA 2972).

– Muzeum im. Przypkowskich w Jędrzejowie (nr kat. MPJ-A-567).

– Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (nr kat. MUJ 4033,31/V).

Omawiany zabytek przypisany jest do kolekcji metali zabytkowych (nr inw. MZM/MZC/662), jak wszystkie tego typu zegary jest stosunkowo niewielki: dł. 8,5 cm, szer. 5,7 cm, wys. 2 cm; w otwarciu 5,5 cm.

Na spodniej płytce, w dwóch kolumnach Krigner umieścił grawerowane nazwy miast europejskich z wartościami szerokości geograficznych ich położenia, niezbędnych dla uzyskania odczytu właściwego czasu w miejscach leżących na innych szerokościach:

Roma 42/ Paris …48/ Lublin … 51/ Berlin … 52/ Elbing …54/ Cracovia …50/ Coppenhagens 56/ Königsberg .54/ Amsterdam 52/ Breslau ..51/ London ..52/ Maintz …50/ Ofen ..47/ Zürg 47/

Wien ..48/ Vilna … 55/ Cölln ….51/ Dresden …51/ Grodna …..54/ Varsovia ..52/ Stokholm ..60/ Marienburg 54/ Hamburg …54/ Belgrad …44/ Dantzig …54/ Leipzig …51/ Lion ..45/ Prag .50

 

Autor: Bartłomiej Butryn

Odwrocie dolnej części puszki z listą miast europejskich oraz ich szerokościami geograficznymi, fot. Bożena i Lech Okońscy

Literatura