Zegarmistrzostwo malborskie

Czasomierze wykonane w mieście nad Nogatem, stanowią dziś prawdziwe unikaty wśród zegarów mechanicznych i słonecznych. Przedmioty te konstruowano w wielu miastach Rzeczpospolitej: Poznaniu, Krakowie, Warszawie, Wilnie, Lwowie i innych.

Wszystkie one są dziś pożądane i poszukiwane przez muzea i kolekcjonerów. Jednak prawdziwymi rarytasami są zegary pochodzące z mniejszych ośrodków produkcyjnych takich jak m.in. Malbork, który w dziedzinie rzemiosła miał silną konkurencję ze strony otaczających go dużych miast Prus Królewskich: Gdańska, Torunia i Elbląga.

Zagadnienie zegarmistrzostwa malborskiego pozostaje w dużej mierze tematem mało rozpoznanym. Skąpa baza przebadanych źródeł oraz takaż reprezentacja przedmiotów, sprawiły, że Malbork był właściwie nieobecny w opisach dziejów zegarmistrzostwa na ziemiach polskich.

W ostatnich latach, udało się jednak zebrać szczątkowe informacje i uporządkować je we wstępne ustalenia, z których wynika, że środowisko zegarmistrzowskie w Malborku funkcjonowało mniej więcej od połowy XVI do początków XVIII wieku. Kwestia warsztatów zegarmistrzowskich wykonujących zegary w XIX stuleciu i ich relacja z grupą przedmiotów określanych w literaturze, jako „zegary żuławskie” pozostaje jak dotąd nierozpoznana.

W okresie staropolskim w Malborku pracowali następujący zegarmistrzowie:

Michael Leuthold (czynny ok. 1590­-1610), jego syn Hans Leitholtz [Leycholtz] (ok. 1620-­1640), Izrael Piertz [Pierz/Pierc] (ok. 1630-­1650), Martin Nitz [Hittz] (wzmiankowany w 1636 roku), Michael Klein (3/4 ćw. XVII w.), Johannes Leütholt (syn Hansa, wnuk Michaela; aktywny w latach ok. 1670-­1700) oraz Samuel Krigner (ok. 1680­-1690). Zabytki w postaci sygnowanych zegarów, w zbiorach publicznych obejmują wytwórczość jedynie trzech ostatnich z wymienionych mistrzów. Zegar kaflowy (stołowy) Kleina posiada Muzeum Narodowe w Poznaniu (Muzeum Rzemiosł, nr inw. MNP Rm 2630), po jednym egzemplarzu takiego typu czasomierza, autorstwa Leütholta, posiadają Muzeum Narodowe w Warszawie (nr inw. SZM 11016) i Zamkowe w Malborku (nr inw. MZM/MZC/645). Nieco więcej znanych jest zegarów słonecznych Krignera, ale część z nich wykonana została w Warszawie, tak jak i jedyny znany obecnie zegar mechaniczny tego wytwórcy.

Zegar stołowy autorstwa Johannes Leütholta ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Malborku.
Zegar stołowy autorstwa Johannes Leütholta ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Za: Klejnot w Koronie Rzeczpospolitej. Sztuka zdobnicza Prus Królewskich, t 2, Katalog, red. C. Betlejewska, Gdańsk 2006, s. 343.
Fragment drzeworytu „Panorama zamku i miasta Malbork od strony zachodniej”, z 1595 rok z sylwetą wieży zamkowej, na której widoczna jest tarcza zegarowa. Za: Casparus Henneberger, Erclerung der Preuüssichen grössern Landtaffel oder Mappen […] [Acc.:] Der See Ströme und Flüsser Namen […], Königsberg, bey Georgen Osterberger, 1595, s . 266.

Inną, ale ściśle związaną z zegarmistrzostwem w Malborku kwestią, jest zegar na wieży zamkowej. Dzięki ostatnio prowadzonym badaniom archiwalno-ikonograficznym, została potwierdzona jego obecność już od początku lat 20. XVI wieku. W okresie staropolskim, przez  okres ponad 120 lat, pomiędzy rokiem ok. 1520 a ok. 1643, wieża zamkowa pełniła także rolę wieży zegarowej. W tym czasie mechanizm chronometru był wymieniany co najmniej dwukrotnie, dokonywano też jego różnych napraw i przeróbek.

Dysponujemy zaledwie jednym przekazem pisanym, z 1565 roku, informującym o istnieniu i umiejscowieniu tarczy zegarowej „zwróconej ku miastu” przy okazji jej renowacji. Natomiast jedyne źródło ikonograficzne ukazujące tarcze zegarową na wieży, tj. anonimowy drzeworyt z „Panoramą zamku i miasta Malbork”, zamieszczony w dziele Caspara Hennenberga wydanym w Królewcu w 1595 roku, pokazuje ją od strony zachodniej.

 

Ponieważ wszystkie pozostałe źródła ikonograficzne z XVI i XVII wieku, nie ukazują tarczy zegarowej ani po stronie zachodniej ani po stronie wschodniej, przypuszczać należy że zegar był jednotarczowy, a umiejscowienie go po stronie zachodniej na drzeworycie było zamierzonym działaniem. Rysownik zdejmujący widok zamku i miasta z natury, chciał pokazać ten ważny element miejskiego krajobrazu, z tego względu przeniósł go z południowej na zachodnią ścianę wieży.

O budowie nowego mechanizmu, tego z tarczą, informuje księga rachunkowa z 1532 roku, tj. z czasu urzędowania podskarbiego ziem pruskich i skarbnika malborskiego,  Stanisława Kostki. I choć źródło to nie wspomina o tarczy to nie ma wątpliwości, że pojawiła się ona wówczas od strony miasta.

Zegar ten sporządził gdański mistrz Heger, stąd też wyrażone we wstępie przypuszczenie, że przed połową XVI wieku w Malborku nie byli czynni zegarmistrzowie, a przynajmniej tacy, którzy byli w stanie podołać tak dużej realizacji.

Autor: Bartłomiej Butryn, wypisy archiwalne: Rafał Panfil
„Panorama zamku i miasta Malbork od strony zachodniej”, drzeworyt, 1595 rok. Za: Casparus Henneberger, Erclerung der Preuüssichen grössern Landtaffel oder Mappen […] [Acc.:] Der See Ströme und Flüsser Namen […], Königsberg, bey Georgen Osterberger, 1595, s. 266.

Literatura